Adviezen Onderwijsraad

Op verzoek van de minister van Onderwijs heeft de Onderwijsraad geadviseerd over het Wetsvoorstel strategisch personeelsbeleid en arbeidsvoorwaarden. De raad onderschrijft het belang van strategisch personeelsbeleid voor de kwaliteit van het onderwijs en de aantrekkelijkheid van het beroep. Maar de raad ziet dit wetsvoorstel niet als een passend middel om de beoogde doelen te bereiken. De raad adviseert de minister daarom indiening van het wetsvoorstel te heroverwegen.

Essentieel in het beroepsonderwijs is dat een deel ervan plaatsvindt in de beroepspraktijk. Om goed beroepsonderwijs te kunnen blijven bieden in tijden van schaarste op de arbeidsmarkt, adviseert de Onderwijsraad het opleiden in de beroepspraktijk doelbewust en spaarzaam in te zetten. Laat beroepsopleidingen en beroepspraktijk afwegen welke onderwijsactiviteiten niet noodzakelijkerwijs in de beroepspraktijk hoeven plaats te vinden. En vind alternatieven die minder beslag leggen op de schaarse capaciteit van opleidingsplaatsen en praktijkbegeleiding. Beroepsonderwijs is van groot belang om maatschappelijke uitdagingen het hoofd te bieden.

Op verzoek van de minister van Onderwijs brengt de Onderwijsraad advies uit over het wetsvoorstel Wet Internationalisering in balans. De raad adviseert het wetsvoorstel nader te doordenken en uit te werken. De raad is positief over de voorgestelde fixusmaatregelen om de instroom van (internationale) studenten beter af te stemmen op de beschikbare onderwijscapaciteit. Bij de voorgestelde maatregelen over de voertaal van opleidingen in het hoger onderwijs ziet de raad problemen met de onderbouwing, proportionaliteit, rechtszekerheid en uitvoerbaarheid.

Onderwijs is een investering in het verdienvermogen van individu en samenleving, heeft brede opbrengsten en is een kwestie van beschaving. De Onderwijsraad adviseert regering en parlement om de besluitvorming over onderwijs binnen de rijksbegroting te baseren op deze drie overwegingen. Op dit moment worden uitgaven aan onderwijs vooral beschouwd als kosten zonder opbrengsten. Inzicht in kosten én opbrengsten leidt tot beter onderbouwde politieke besluiten over uitgaven aan onderwijs.

De Onderwijsraad spreekt waardering uit voor het in samenhang en voor de lange termijn doordenken van de toekomst van middelbaar beroepsonderwijs, hoger onderwijs en wetenschap in de toekomstverkenning Vandaag is het 2040, die de minister van onderwijs onlangs aanbood aan de Tweede Kamer. De raad adviseert om nog een stap verder te gaan en te komen tot één lange-termijnagenda voor funderend en vervolgonderwijs. De raad geeft de minister aandachtspunten mee voor de uitwerking van regionale samenwerking en dringt eropaan de rol van digitale technologie in het onderwijs nog beter te doordenken.

Het onderwijs is niet gebaat bij een nieuw coalitieakkoord met tijdelijke investeringen en losstaande voornemens die binnen vier jaar moeten worden gerealiseerd. In plaats daarvan zijn focus, structurele bekostiging en lange-termijnambities die kabinetsperioden overstijgen nodig, ook om de hardnekkige problemen in het onderwijs aan te kunnen pakken. In een brief aan een nieuw kabinet adviseert de Onderwijsraad, als onafhankelijke adviseur voor regering en parlement, te komen tot gerichte en samenhangende ambities voor het onderwijs op de lange termijn en niet te bezuinigen op onderwijs.

De overheid moet consistent sturen en zorgen voor een duidelijke positie voor schoolbesturen. Op hun beurt moeten schoolbesturen ervoor zorgen dat beslissingen over onderwijs zoveel mogelijk op school worden genomen en dat zij extern samenwerken als dat nodig is voor publieke belangen. Dit adviseert de Onderwijsraad in het advies Een duidelijke positie voor schoolbesturen. Schoolbesturen vormen een onmisbaar knooppunt in het bestel tussen school, overheid en de maatschappelijke omgeving, maar de bestuurlijke verhoudingen zijn verstoord geraakt.

Garandeer en versterk de voor- en vroegschoolse educatie (vve) voor kinderen tussen 2,5 en 6 jaar die een risico lopen op onderwijsachterstanden, adviseert de Onderwijsraad. Goed functionerende vve is volgens de raad een onmisbare schakel in het realiseren van meer gelijke onderwijskansen. De raad pleit voor een betere aansluiting tussen de voorschoolse voorziening en de basisschool door landelijke doelen te ontwikkelen voor het speel- en leeraanbod van de vve en door in te zetten op betere samenwerking en professioneel handelen van pedagogische medewerkers en leraren.

Lerarentekorten houden aan en zijn ongelijk verdeeld, waarschuwt de Onderwijsraad in de verkenning Schaarste schuurt. De raad dringt erop aan dat lerarentekorten niet alleen een probleem mogen zijn van de scholen en schoolbesturen die er het hardst door worden geraakt. En ze mogen de kansenongelijkheid in het onderwijs niet verder vergroten. Op verzoek van de minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs heeft de raad doordacht hoe in onderwijs voorzien kan worden bij een aanhoudend tekort aan leraren. De raad werkt daartoe handelingsopties uit en de implicaties daarvan. Onderwijs blijven geven bij een tekort aan leraren vergt pijnlijke keuzes.

Maak serieus werk van Europees onderwijsbeleid, adviseert de Onderwijsraad de regering. Want de huidige afwachtende houding van Nederland doet geen recht aan de toenemende invloed vanuit Europa op het onderwijs. De raad beveelt de onderwijsministers aan om in samenspraak met het onderwijsveld te zorgen voor een strategische agenda, die duidelijkheid biedt over de Nederlandse ambities voor Europees onderwijsbeleid. Zo ontstaat focus en houvast voor het onderwijsveld en de overheid, kan Nederland beter inspelen op kansen en risico’s van Europees onderwijsbeleid en er zelf aan bijdragen.

Pak factoren die de kwaliteit van het taal- en rekenonderwijs bepalen langdurig en in samenhang aan. Veranker taal en rekenen bijvoorbeeld meer en beter in andere schoolvakken en zorg voor bekwame leraren in taal- en rekenonderwijs. Dat adviseert de Onderwijsraad in het advies Taal en rekenen in het vizier, dat de raad op verzoek van de Tweede Kamer uitbrengt.

Leraren, docenten, hun leidinggevenden, bestuurders en de overheid: allen hebben een cruciale rol bij de opmars van intelligente technologie in het onderwijs. Zodat het gebruik van technologie geen doel op zich wordt en alle leerlingen en studenten ervan kunnen profiteren. De Onderwijsraad constateert in de verkenning Inzet van intelligente technologie dat technologie het onderwijs kan verrijken, maar het onderwijs ook kan verschralen. De verkenning is uitgebracht op verzoek van de ministers van Onderwijs.

Nederland staat voor een onzekere, complexe en langdurige opgave om te leren leven met het coronavirus. Overheid en samenleving moeten voorbereid zijn op verschillende toekomstscenario’s voor het verloop van de pandemie. Een groot aantal adviescolleges biedt hiervoor een handreiking met het rapport Coronascenario's doordacht; handreiking voor noodzakelijke keuzes. Twee aandachtspunten zijn essentieel: benut de goede tijden om de slechte tijden te doordenken én zorg voor een brede maatschappelijke afweging van maatregelen en ontwijk de ingewikkelde keuzes daarbij niet.

Geef in het extern toezicht op het onderwijs meer prioriteit aan de kwaliteitsbeoordelende taak en zorg voor direct zicht op de onderwijspraktijk. Richt het toezicht daartoe meer op wat er binnen een school gebeurt en doe vaker kwaliteitsonderzoek op scholen en opleidingen. Zo kan de overheid beter haar verantwoordelijkheid voor de onderwijskwaliteit waarmaken. Dat adviseert de Onderwijsraad in het advies Essentie van extern toezicht, over de functie van extern toezicht in het onderwijs.

Het private onderwijs is de afgelopen decennia niet alleen sterk gegroeid, maar ook steeds meer verstrengeld geraakt met het publiek bekostigde onderwijs. De Onderwijsraad adviseert overheid, schoolbesturen en scholen om het publieke karakter van het onderwijs beter te beschermen. Zodat het onderwijs in Nederland geen zaak wordt van individuele private belangen, maar het publiek belang voorop blijft staan.

Nederland is een open en vrije samenleving waarin iedereen zo veel mogelijk naar eigen overtuiging kan leven. Daar hoort de vrijheid voor ouders bij om hun kinderen in die overtuiging te laten onderwijzen. De Onderwijsraad benadrukt dat de vrijheid van onderwijs niet vrijblijvend is en dat er grenzen aan zijn vanuit het kader van de democratische rechtsstaat.

De Onderwijsraad adviseert de regering het NPO te verbinden aan structurele investeringen in het onderwijs en dit vast te leggen in het regeerakkoord. Alleen zo wordt de forse incidentele investering in het corona-gerelateerde herstelprogramma dienstbaar aan duurzame verbetering en ontwikkeling van het onderwijs. De raad constateert dat de beperkte looptijd van het NPO en het incidentele karakter hierbij beperkingen zijn en adviseert om na twee jaar de balans op te maken van de effecten van het NPO.

De Onderwijsraad constateert dat het onderwijssysteem op een belangrijk punt faalt: leerlingen krijgen onvoldoende kans op onderwijs dat recht doet aan hun capaciteiten en ontwikkeling. De coronacrisis versterkt dit. Nederland doet hiermee al jaren leerlingen tekort en de economie en samenleving lopen talent mis. De raad adviseert: selecteer later en differentieer beter.

Focus, aandacht en tijd voor implementatie, investeringen en een duurzaam verbeter- en ontwikkelprogramma kunnen het onderwijs vooruit helpen. In een brief aan de informateur vraagt de Onderwijsraad, als onafhankelijke adviseur van regering en parlement, speciale aandacht voor de wijze waarop duurzame verbetering en ontwikkeling van het onderwijs gestalte kunnen krijgen in het regeerakkoord.

Breng meer focus aan in de werkzaamheden van leraren én investeer in meer handen in en om de klas. Dat adviseert de Onderwijsraad in het advies Tijd voor focus. De raad constateert dat er te veel verantwoordelijkheden op de schouders van individuele leraren liggen. Daardoor komen leraren basisonderwijs niet meer toe aan de kern van hun vak: het geven en ontwikkelen van onderwijs. Dat gaat ten koste van de kwaliteit van het onderwijs. De Onderwijsraad brengt dit advies uit op verzoek van de Tweede Kamer.

De Onderwijsraad adviseert de minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media om een wetsvoorstel over vervangend onderwijs bij richtingbezwaren niet in de huidige vorm in te dienen. De Onderwijsraad is voorstander van een wettelijke regeling voor vervangend onderwijs bij een vrijstelling vanwege richtingbezwaren. Zo wordt het recht op onderwijs voor de betrokken kinderen gewaarborgd. Maar het wetsvoorstel dat nu voorligt, stuit op principiële en praktische bezwaren van de raad.

Jongens hebben minder gunstige schoolloopbanen en vrouwen minder gunstige beroepsloopbanen. Hun opleidings- en beroepskeuze verloopt volgens traditionele patronen en leidt tot typische mannen- en vrouwenberoepen. Dat constateert de Onderwijsraad in de Verkenning van sekseverschillen in het onderwijs. Het onderwijs heeft een taak om de verschillen in school- en beroepsloopbanen van jongens en meiden te verkleinen, maar kan dat niet alleen. Ook genderstereotiepe gedrag bij de overheid, op de arbeidsmarkt en in de bredere samenleving moet veranderen.

Met ‘Steeds inclusiever’ geeft de Onderwijsraad een perspectief hoe het onderwijs op langere termijn inclusiever kan worden voor leerlingen en studenten met een beperking. Zodat stapsgewijs steeds meer scholen en mbo-instellingen klaarstaan voor leerlingen en studenten met een beperking. Het advies ‘Steeds inclusiever’ is een advies van de Onderwijsraad aan de minister voor Basis- en Voortgezet onderwijs en Media. De minister heeft de Onderwijsraad om advies gevraagd met het oog op het einde van de vijfjarige beleidsperiode Passend onderwijs.

De minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media heeft de Onderwijsraad gevraagd mee te denken over hoe de gevolgen van de coronacrisis voor het onderwijs te ondervangen zijn op langere termijn. In dit vervolgadvies richt de raad zich op alle onderwijssectoren. Scholen en universiteiten hebben nog een onzekere en onvoorspelbare tijd voor de boeg. Nu de crisis een andere fase ingaat, vraagt dat om een andere manier van beleid voeren door de overheid. In dit advies schetst de raad daarvoor een benadering en geeft hij aan welke onderwerpen prioriteit verdienen.

De minister voor Basis- en Voortgezet onderwijs en Media heeft de Onderwijsraad gevraagd om mee te denken over hoe de gevolgen van de coronacrisis voor het onderwijs te ondervangen zijn.

De minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media heeft de Onderwijsraad gevraagd of de grondslag ‘traditioneel islamitisch’ een richting is op basis waarvan je met bekostiging van de overheid een nieuwe school kan stichten. Op basis van het huidige toetsingskader adviseert de raad negatief.

Op 2 december 2019 publiceerde de minister van Onderwijs haar strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek, Houdbaar voor de toekomst. De Onderwijsraad heeft een advies uitgebracht over deze agenda. Nederlandse universiteiten en hogescholen doen het goed en het is belangrijk dit zo te houden. De nieuwe strategische agenda bevat elementen die daaraan kunnen bijdragen, zoals de aandacht voor leven lang ontwikkelen en studentsucces. De raad vindt het goed dat er meer waardering komt voor onderwijs. Hij plaatst wel drie kanttekeningen bij de agenda.

De vraag vanuit scholen en het aanbod van educatieve dienstverleners zoals methodemakers, toetsontwikkelaars, adviseurs, trainers en onderzoekers sluiten op dit moment niet goed op elkaar aan. Een goede afstemming is belangrijk omdat educatieve dienstverlening moet bijdragen aan kwaliteit en vernieuwing van onderwijs. Daarom vindt de Onderwijsraad dat scholen en aanbieders samen moeten optrekken bij het vaststellen van de behoeften van scholen en bij het ontwikkelen en evalueren van het aanbod.

De raad vindt dat iedere leerling op een publieke school passend onderwijs moet kunnen krijgen. De raad adviseert de minister daarom om niet wettelijk te regelen dat leerlingen met behulp van bekostiging door het Rijk onderwijs kunnen volgen op een particuliere school. Wel kunnen publieke scholen specifieke expertise, materiaal of onderwijsprogramma’s inkopen bij particuliere scholen. Dit staat in het briefadvies dat de Onderwijsraad op 8 november heeft uitgebracht, op verzoek van de minister van OCW.

Nederlandse jongeren lezen steeds minder vaak en met steeds minder plezier. Ze lezen weliswaar volop korte tekstjes – berichten op hun smartphone of samenvattende stukjes in schoolboeken – maar besteden minder tijd aan ‘diep lezen’: het geconcentreerd lezen van langere teksten of boeken. Mede hierdoor gaat hun leesvaardigheid achteruit. Dat heeft gevolgen voor hun functioneren op school en in de samenleving – en uiteindelijk ook voor het functioneren van onze samenleving als geheel.

De Onderwijsraad vindt het een goed idee om wettelijk te regelen dat leertrajecten een niveau-aanduiding krijgen, die scholen en universiteiten verplicht op elk diploma moeten vermelden. Dat bevordert de transparantie van het Nederlandse onderwijsstelsel op Europees niveau. Leertrajecten worden er beter vergelijkbaar door, binnen Nederland en in de rest van Europa. Daardoor kunnen mensen makkelijker een baan vinden en het stimuleert hen om zich te blijven ontwikkelen.

Duurzame ontwikkeling is volgens de huidige wet geen richting op basis waarvan je met bekostiging van de overheid een nieuwe school kunt stichten. Dit concludeert de Onderwijsraad in het advies Duurzame ontwikkeling als richting in het onderwijs. De raad brengt dit advies uit op verzoek van minister Slob.

Het onderwijs staat voor grotere uitdagingen dan lange tijd het geval is geweest. Op de middellange termijn (2025/2030) spelen verschillende ontwikkelingen met een grote impact op het onderwijs. Zo verandert werk ingrijpend als gevolg van technologisering en tekenen zich scherpe scheidslijnen af in de maatschappij. De behoefte aan permanente educatie neemt toe evenals de vraag naar meer gepersonaliseerd onderwijs.

De raad vindt dat er een fundamentele bezinning nodig is op de organisatie van het onderwijsstelsel met als doel het op onderdelen aan te passen. In het licht van maatschappelijke ontwikkelingen wordt de manier waarop we het onderwijs georganiseerd hebben problematisch: (1) jongeren uit verschillende sociale groepen komen elkaar niet meer vanzelfsprekend tegen in het onderwijs; (2) plaatsing in het voortgezet onderwijs wordt steeds bepalender voor het eindniveau van jongeren; en (3) permanente educatie heeft geen formele plek in het onderwijsstelsel.

Onder de naam Curriculum.nu buigen leraren, schoolleiders en scholen zich over de vraag wat leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs moeten kennen en kunnen. In het voorjaar van 2019 worden de resultaten gepresenteerd. Na politieke besluitvorming worden op basis hiervan de kerndoelen en eindtermen geactualiseerd. De minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media heeft de Onderwijsraad gevraagd te adviseren over het proces van curriculumvernieuwing. De raad richt zich op de volgende vraag: Hoe kan curriculumvernieuwing zo worden georganiseerd dat het een duurzame bijdrage levert aan onderwijskwaliteit?

Toetsen en examens dragen onvoldoende bij aan de kwaliteit van het onderwijs. Dat komt doordat de toetspraktijk in verschillende opzichten uit balans is. De Onderwijsraad adviseert de overheid en de onderwijsinstellingen in dit advies om toe te werken naar een evenwichtiger toets- en examenpraktijk.

Er is veel aandacht voor het lerarenberoep, zowel bij beleidsmakers als in de media. Terecht, want leraren zijn cruciaal voor goed onderwijs. Het beroep staat echter onder druk, onder andere door toenemende lerarentekorten. De Tweede Kamer heeft de Onderwijsraad de volgende adviesvraag gesteld: Hoe kunnen opleidings- en arbeidsstructuur zo worden vormgegeven dat ze op termijn bijdragen aan zowel voldoende als goede leraren?

De Onderwijsraad adviseert om de wettelijke opdracht voor burgerschapsonderwijs te richten op democratie. Hij doet dat in reactie op een conceptwetsvoorstel van de minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media. De minister wil de doelstelling en uitgangspunten van het burgerschapsonderwijs verduidelijken. De Onderwijsraad steunt die intentie. Toch is de raad kritisch over het wetsvoorstel. Daarbij gaat het zowel om de onderbouwing van het voorstel als om de invulling van het begrip burgerschap.

De Nederlandse Sportraad, de Onderwijsraad en de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving adviseren leerlingen in het primair, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs twee keer per dag matig intensief te laten bewegen. Sporten en bewegen is volgens de raden belangrijk en hoort een vanzelfsprekend onderdeel te zijn van het onderwijs.

De Tweede Kamer heeft de Onderwijsraad advies gevraagd over de manier waarop de overheid het onderwijs bekostigt en de mogelijkheden voor onderwijsinstellingen om hun bestedingen te verantwoorden. De raad beveelt aan om te blijven werken met lumpsumbekostiging en om terughoudend te zijn met doelfinanciering. Wel dienen de organen die een rol spelen in de verantwoording over en het toezicht op de besteding van onderwijsgelden, beter toegerust te worden op hun verantwoordelijkheden.

De minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media heeft de Onderwijsraad om advies gevraagd over het wetsvoorstel Gelijke kans op doorstroom vmbo-havo. Met dit wetsvoorstel wordt de toegang tot het havo voor vmbo’ers wettelijk geregeld, zodat overal in het land dezelfde voorwaarden voor toelating gelden. Een schoolbestuur mag een leerling die aan de voorwaarden voldoet, dan niet meer weigeren omdat het de leerling zelf niet geschikt acht voor het havo.

Twee stichtingen hebben bij de minister voor Basis- en Voortgezet onderwijs en Media bekostiging aangevraagd voor een nieuwe school voor voortgezet onderwijs met meerdere richtingen als grondslag: het Erasmus College Rivierenland in Maurik en de havo-afdeling van het Tjalling Koopmans College in Harderwijk. De minister heeft de Onderwijsraad om advies gevraagd naar aanleiding van deze bekostigingsaanvragen.

Twee stichtingen hebben bij de minister voor Basis- en Voortgezet onderwijs en Media bekostiging aangevraagd voor een nieuwe school voor voortgezet onderwijs met meerdere richtingen als grondslag: het Erasmus College Rivierenland in Maurik en de havo-afdeling van het Tjalling Koopmans College in Harderwijk. De minister heeft de Onderwijsraad om advies gevraagd naar aanleiding van deze bekostigingsaanvragen.

In het hoger onderwijs is internationalisering enerzijds al vergevorderd. De afgelopen jaren hebben hogescholen, universiteiten en overheden zich ervoor ingezet. Anderzijds dienen zich diverse dilemma’s en vragen aan. Onlangs is discussie ontstaan over verengelsing en een toenemende instroom van buitenlandse studenten. Die discussie roept de vraag op naar de betekenis van internationalisering voor de kwaliteit van het hoger onderwijs.

In deze brief komt de raad kort terug op eerdere aanbevelingen uit het advies Passend onderwijs uit 2016 in het licht van recente ontwikkelingen en nieuw onderzoek. De raad beoogt hiermee aanknopingspunten te bieden voor een nadere uitwerking van beleidsvoornemens rondom passend onderwijs.

Lerarentekorten vormen een groot en urgent maatschappelijk probleem. Vooral in het primair onderwijs is de situatie ernstig. Maar ook in het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs zijn de tekorten nijpend, vooral voor bepaalde vakken (natuurkunde, scheikunde, rekenen/wiskunde). De genomen maatregelen om de tekorten tegen te gaan, hebben vooralsnog onvoldoende effect.

Schoolleiders zijn van groot belang voor de onderwijskwaliteit. Over de jaren heen is het vak van schoolleider veranderd. De nadruk is steeds meer komen te liggen op het ontwikkelen en verbeteren van het onderwijs en het bieden van een goede werk- en leeromgeving aan leraren. Ook is de samenwerking met partijen buiten de school belangrijker geworden. De dagelijkse praktijk vraagt van schoolleiders meer aandacht voor leiderschap en minder voor managementtaken. Verdere professionalisering en een betere positionering van schoolleiders zijn daarvoor noodzakelijk. In dit advies doet de raad aanbevelingen om daarin verdere stappen te zetten.

In dit advies buigt de raad zich op verzoek van de minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media over de vraag of duurzaamheid is aan te merken als een richting in de zin van de planningssystematiek van de Wet op het voortgezet onderwijs. Gelet op het huidige, vooralsnog geldende kader, dat is gebaseerd op de betekenis die in de rechtspraak en eerdere adviezen van de raad aan het begrip richting is gegeven, adviseert de raad om duurzaamheid niet aan te merken als richting in de zin van de onderwijswetten. Of het thema duurzaamheid aandacht in het onderwijs verdient, is in dit advies niet aan de orde.

Na in 2015 al advies uitgebracht te hebben over het wetsvoorstel Lerarenregister, brengt de Onderwijsraad nu advies uit over het Besluit lerarenregister. De raad is voorstander van de invoering van het lerarenregister, omdat het register de kwaliteit van leraren kan bevorderen en kan bijdragen aan de status van het beroep. Wel heeft de raad zorgen over de manier waarop het register vorm krijgt. Hij doet daarom enkele aanbevelingen om de uitvoering meer in overeenstemming te brengen met het doel van het register, namelijk het garanderen dat leraren bekwaam zijn en hun bekwaamheid onderhouden.

De Onderwijsraad brengt advies uit over het wetsvoorstel modernisering WVO. De raad vindt het positief dat de wet herzien wordt om deze toegankelijker te maken, maar constateert dat het huidige wetsvoorstel het beoogde doel niet waarmaakt. Daarnaast constateert de raad dat technische wijzigingen op een aantal plekken kunnen leiden tot inhoudelijke interpretatieverschillen. Tot slot beveelt de raad aan om de bestaande bijzonderheden en uitzonderingen voor Caribisch Nederland op te nemen in de nog op te stellen uitvoeringsregels en overgangsregelingen.

De Onderwijsraad heeft zich gebogen over de vraag of de rol van gemeenten op onderwijsterrein nog wel passend is. Zowel in als rondom het onderwijs is de laatste jaren bestuurlijk namelijk veel veranderd. Schoolbesturen werken tegenwoordig bijvoorbeeld verplicht samen in samenwerkingsverbanden passend onderwijs en gemeenten zijn verantwoordelijk geworden voor de hele jeugdhulp. Gemeenten en scholen hebben door die (en andere) veranderingen meer met elkaar te maken dan voorheen. Gemeenten hebben echter een beperkte formele rol in het onderwijs. In de praktijk leidt die discrepantie tot spanningen, waardoor kinderen en jongeren niet altijd de beste zorg of begeleiding krijgen en waardoor kansen om het onderwijs te verbeteren onbenut blijven.

De Onderwijsraad heeft op verzoek van het ministerie van OCW een verkenning uitgebracht over de vraag wat het betekent om de leerling meer centraal te stellen in het onderwijs en waar deze ambitie grenzen ontmoet. De Onderwijsraad vindt dat als maatschappelijke belangen en individuele belangen botsen, dat het maatschappelijk belang van onderwijs het zwaarst moet wegen.

De bewindslieden van OCW (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) hebben de Onderwijsraad verzocht om een verkenning uit te brengen over het onderwerp ‘van instelling naar leerling centraal’ alsmede over het thema ‘gelijke kansen, opstroom, doorstroom en maatwerk’. De wenselijkheid om de leerling meer centraal te stellen en de grenzen die daarbij in ogenschouw genomen zouden moeten worden, worden door de raad beschreven in een aparte verkenning. In deze notitie worden de belangrijksteconclusies en aanbevelingen van de raad met betrekking tot het bevorderen van gelijke onderwijskansen en sociale samenhang van de afgelopen tien jaar samengevat.

De maatschappelijke gevolgen van digitalisering en technologie zijn ingrijpend en voltrekken zich in hoog tempo. Dat heeft gevolgen voor inhoud, vorm en rol van het onderwijs. Het onderwijsveld is hierin nog zoekende en dreigt de aansluiting te verliezen. De raad pleit in dit advies voor doordachte digitalisering, zodat het onderwijs optimaal profiteert van de mogelijkheden die digitalisering biedt.

In de afgelopen jaren kwamen er door oorlogsgeweld meer vluchtelingen naar Nederland dan voorheen. Hun perspectieven op betaald werk en volwaardige participatie in de samenleving zijn slecht. In dit advies buigt de Onderwijsraad zich over de vraag: hoe kan het onderwijs vluchtelingen beter op weg helpen? Hij richt zich daarbij op kinderen en volwassenen zonder startkwalificatie.

De staatssecretaris van Onderwijs heeft een vereenvoudigd bekostigingsmodel voor het voortgezet onderwijs voor ogen. Hij vroeg de Onderwijsraad hoe – gegeven dit model – voldoende diversiteit in het onderwijsaanbod en met name een dekkend aanbod van vmbo-techniek behouden kunnen blijven. Naast het advies om het model beter aan te laten sluiten bij reële kosten, stelt de Onderwijsraad ook dat regionale samenwerking tussen scholen en besturen essentieel is om een dekkend onderwijsaanbod in stand te houden.

Twee jaar na invoering van passend onderwijs signaleert de Onderwijsraad een aantal aandachtspunten die succesvolle evaluatie en invoering van passend onderwijs in de weg staan: de ontoereikende informatie op leerlingniveau en het ontbreken van een dekkend ondersteuningsaanbod. Bovendien is de onderwijspraktijk nog te weinig betrokken.

De Onderwijsraad heeft op verzoek van de Tweede Kamer een advies uitgebracht over de vraag hoe de aansluiting van het middelbaar beroepsonderwijs op de arbeidsmarkt beter kan, zowel voor het einde van initiële opleidingen als erna, via een leven lang leren. De raad adviseert regioregie meer te benutten en pleit daarnaast voor het hervormen van de O&O-fondsen en het instellen van een persoonlijk postinitieel scholingsbudget.

De professionele kwaliteit en expertise van leraren scheppen én vereisen een zekere professionele ruimte. Deze ruimte is niet vrijblijvend of onverplicht, maar moet altijd ingevuld worden ten dienste van de onderwijskwaliteit. Ondanks beleid gericht op het optimaliseren van deze professionele ruimte, zijn er signalen dat deze ruimte wordt aangetast door factoren als te hoge ervaren werkdruk en te weinig ervaren zeggenschap. De vraag die in dit advies centraal staat is daarom: hoe kan de professionele ruimte van leraren optimaal worden gecreëerd, benut en verantwoord? Het advies is geschreven op verzoek van de Tweede Kamer.

De Onderwijsraad brengt advies uit over het wetsvoorstel meer ruimte voor nieuwe scholen. De raad steunt het principe van het wetsvoorstel van staatssecretaris Dekker (onderwijs) om de procedure van het starten van scholen te moderniseren, maar vindt dat dit zorgvuldig en behoedzaam moet gebeuren. De raad sluit aan bij de zienswijze van de staatssecretaris dat ‘richting’ geen criterium meer hoort te zijn bij het besluit om een school te bekostigen en dat bij het starten van een nieuwe school naar de verwachte onderwijskwaliteit en het verwachte leerlingenaantal wordt gekeken. Wel roept de raad de staatssecretaris op om goed naar de uitwerking van het voorstel te kijken.

Het onderwijs hoort alle jongeren voor te bereiden op een maatschappij die globaliseert. Deze ambitie vraagt om een stevige verankering van internationalisering in het onderwijs en een betere afstemming tussen de sectoren. Vooral in het vmbo en het mbo is een inhaalslag nodig.

In een eerder advies heeft de raad betoogd dat er sprake is van een smalle kijk op onderwijskwaliteit en gepleit voor het breder opvatten van deze kwaliteit. Er is nu toenemende aandacht voor de brede opdracht van scholen. Het breder opvatten geeft echter nog weinig richting aan het onderwijs. Op verzoek van de Eerste Kamer gaat de raad in dit advies in op de vraag hoe een brede opvatting van kwaliteit richting kan geven aan het onderwijs.

De Onderwijsraad heeft op verzoek van de staatssecretaris een advies uitgebracht over de vraag in hoeverre het wenselijk is om in het primair en voortgezet onderwijs de wettelijke kaders van de eindtoetsing te verruimen. De raad adviseert om deze wettelijke kaders niet te verruimen.

Begin juli 2015 heeft de minister van OCW de Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025 gepubliceerd. De Onderwijsraad heeft op verzoek van de minister advies uitgebracht over deze agenda.

In Nederland is er veel aandacht voor de kwaliteit van het hoger onderwijs. Dat past bij het belang van goed hoger onderwijs voor onze economie én onze samenleving; en bij de behoefte van mensen om hun talenten optimaal te kunnen ontplooien. De raad heeft zich op verzoek van de Minister van Onderwijs gebogen over de vraag op welke manier de kwaliteit van het hoger onderwijs op verantwoorde wijze verbeterd en gewaarborgd kan worden. Bij de beantwoording van die vraag staat de uitwerking van het concept kwaliteitscultuur centraal.

Door de Tweede Kamer is aan de Onderwijsraad de vraag voorgelegd welke inrichting van het voorschoolse stelsel het meest adequaat is om alle jonge kinderen een goede start te bieden. De Onderwijsraad heeft regelmatig geadviseerd over het jonge kind. De raad heeft er daarom voor gekozen geen nieuw adviesrapport uit te brengen, maar de reeds beschikbare informatie en inzichten tegen het licht te houden van de actuele ontwikkelingen en dit in een gesprek met de leden van de vaste Kamercommissie voor onderwijs te delen. Deze interactieve vorm van adviseren sluit nauw aan bij hetgeen de minister voor Wonen en Rijksdienst in zijn brief, d.d. 18 december 2014, aan de Tweede Kamer schreef over het adviesstelsel.

Het vmbo heeft te kampen met afnemende leerlingenaantallen in de basis- en beroepsgerichte leerwegen, een onoverzichtelijk aanbod en een negatief imago. De raad pleit in dit advies voor clustering van de vier leerwegen in het vmbo tot twee opleidingen: vakmanschap en mavo.

De Onderwijsraad brengt advies uit over het wetsvoorstel dat het lerarenregister regelt. De raad ondersteunt de invoering van een publiekrechtelijk lerarenregister, maar adviseert om het voorstel op onderdelen aan te passen en om bij de totstandkoming en het functioneren van het register het eigenaarschap van de beroepsgroep beter te verzekeren.

De Onderwijsraad brengt advies uit over het wetsvoorstel in verband met de vereenvoudiging van de vorming van samenwerkingsscholen. Hoewel de raad onderschrijft dat in krimpgebieden een samenwerkingsschool een goede manier kan zijn om een gevarieerd onderwijsaanbod overeind te houden, is hij kritisch over het wetsvoorstel en adviseert om het te heroverwegen en op een aantal punten aan te passen om zowel het openbaar onderwijs als het bijzonder onderwijs recht te doen.

De Onderwijsraad adviseert de Tweede Kamer over het initiatiefwetsvoorstel van de leden Bisschop, Van Meenen en Rog dat beoogt het onderwijstoezicht doeltreffender te regelen. De raad beziet dit voorstel tegen de achtergrond van meer autonomie voor scholen en een streven naar hogere kwaliteit van onderwijs. Hij concludeert dat kwaliteit verder reikt dan deugdelijkheid. De inspectie moet wel duidelijker onderscheid maken tussen toezicht op naleving van wettelijke voorschriften enerzijds en kwaliteitsbevordering anderzijds.

De Onderwijsraad geeft staatssecretaris Dekker (onderwijs) antwoord op twee juridische vragen. De eerste gaat over de verhouding tussen het toelatingsbeleid op grond van richting en de zorgplicht passend onderwijs van een bijzondere school. Volgens de raad staan deze twee los van elkaar. Als een bijzondere school niet aan de ondersteuningsbehoefte van een leerling kan voldoen, geldt voor die school in beginsel dezelfde zorgplicht als voor openbare scholen. Een bijzondere school mag een leerling, dus ook die met een ondersteuningsbehoefte, weigeren als de grondslag van de school niet wordt onderschreven of gerespecteerd. De school moet dan wel een consistent toelatingsbeleid voeren. De tweede vraag is hoe de vrijheid van onderwijs in artikel 23 van de Grondwet zich verhoudt tot het recht op onderwijs in het eerste protocol bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. De raad concludeert dat de Grondwet op dit punt niet in strijd is met het EVRM.

In een snel veranderende samenleving veranderen ook de eisen aan het onderwijs. Toenemende individualisering, automatisering, innovatie en internationalisering stellen hoge eisen aan de burgers van morgen, en aan hun opleiding nu. De druk op het onderwijsstelsel neemt toe. Aanpassingen in het stelsel vinden wel plaats, maar alleen op onderdelen. Sinds de verschijning van het rapport van de commissie-Dijsselbloem zijn beleidsmakers en politici huiverig om over het stelsel als geheel te praten, terwijl dat juist moet. Hoe kan het onderwijsstelsel zich blijven aanpassen aan veranderende eisen vanuit de samenleving? Dat is de vraag die de Onderwijsraad beantwoordt in dit advies.

De raad concentreert zich in dit advies op de wijze waarop het hoger beroepsonderwijs meer innovatieve professionals kan opleiden. Hiervoor vindt de raad het nodig dat de verbindingen tussen de drie kerntaken van het hoger beroepsonderwijs (onderwijs, onderzoek en innovatie van het beroepenveld) worden versterkt.

Dit advies richt zich op de vraag hoe de inhoudelijke samenwerking tussen onderwijs en jeugdhulpverlening bevorderd kan worden. De raad vindt dat een ononderbroken schoolloopbaan van jongeren een gezamenlijk uitgangspunt in de samenwerking zou moeten zijn. Daarvoor is het nodig dat schoolbesturen een actievere rol spelen in het lokale overleg met gemeenten. Ook zou de jeugdhulpverlening een structureel onderdeel moeten worden van de ondersteuningsstructuur op school.

Op verzoek van de staatssecretaris adviseert de Onderwijsraad over het concept-wetsvoorstel Profielen in het vmbo. De raad ziet de invoering van de profielen als een goede stap in de richting van meer flexibiliteit en maatwerk, maar voor een toekomstbestendige vmbo is meer nodig. Hij geeft de staatssecretaris daarom in overweging om dit advies te bezien in samenhang met een door de raad nog op te stellen breder advies over het vmbo.

Op verzoek van de Tweede Kamer heeft de Onderwijsraad onderzocht of de commissie-Dijsselbloem (2008) tot structurele verandering van de onderwijspolitiek heeft geleid. Ook beantwoordt de raad de vraag of er aanleiding is voor veranderingen in het beleidsproces.

De Onderwijsraad adviseert staatssecretaris Dekker (onderwijs) het concept wetsvoorstel sociale veiligheid op school te heroverwegen. Scholen zijn nu al wettelijk verplicht te zorgen voor een veilig schoolklimaat, en daarmee ook voor sociale veiligheid. Antipestbeleid maakt daarvan onderdeel uit, zo stelt de raad. Scholen kunnen hierbij gebruikmaken van een antipestprogramma, maar moeten ook ruimte houden een andere aanpak te kiezen.

De Onderwijsraad adviseert staatssecretaris Dekker (onderwijs) de voorgestelde maatregel terbeschikkingstelling aan het onderwijs (tbo-maatregel) te heroverwegen. Het onderwijsperspectief ontbreekt, zo stelt de raad. Bovendien is de raad niet overtuigd van de noodzaak, effectiviteit en uitvoerbaarheid van de voorgestelde tbo-maatregel.

Het onderwijs bereidt leerlingen en studenten voor op een samenleving die hoge eisen stelt. De arbeidsmarkt vraagt om hoogwaardige (vak)kennis. Bovendien doet de eenentwintigste eeuw een groot beroep op ict-geletterdheid, probleemoplossingsvaardigheden, kritisch denken, creativiteit, sociale competenties en vaardigheden om het eigen leren te kunnen sturen. Dit advies richt zich op de vraag hoe ervoor gezorgd kan worden dat het curriculum nu en in de toekomst voldoet aan eigentijdse eisen, zodat jongeren een stevige basis wordt geboden voor hun persoonlijk, maatschappelijk en beroepsmatig functioneren.

Leerwinst en toegevoegde waarde zijn goede instrumenten om scholen te helpen hun onderwijs te verbeteren. Ze zijn echter niet bruikbaar voor een oordeel over de kwaliteit van de school als geheel.

De raad beantwoordt in dit advies de vraag van de staatssecretaris of het humanisme kan worden beschouwd als richting. Aanleiding voor deze vraag is het verzoek tot bekostiging van een categorale mavo in Amsterdam op humanistische grondslag. Alhoewel de raad principieel voorstander is van een verruimde en pluriforme invulling van het richting begrip, dient vooralsnog te worden uitgegaan van de strikte eis in artikel 65, eerste lid, WVO, dat bekostiging van een school voor voortgezet onderwijs gerelateerd is aan ‘de verlangde richting’, waaronder verstaan zal moeten worden ‘godsdienst of levensbeschouwing’.

De raad doet in dit advies drie aanbevelingen die bijdragen aan het voorkomen van bekostiging van nieuwe scholen waarvan te verwachten is dat ze niet aan de wettelijke eisen zullen voldoen.

De raad constateert dat overgangen in het onderwijs nu niet soepel genoeg verlopen. Enerzijds ontneemt een strengere selectie kansen voor een deel van de leerlingen. De toegankelijkheid van het onderwijs komt hierdoor onder druk te staan. Anderzijds maken leerlingen lang niet altijd een goed onderbouwde keuze. De raad pleit voor het centraal stellen van het belang van leerlingen tijdens overstapmomenten en werkt dit uitgangspunt uit in drie aanbevelingen.

De minister heeft de Onderwijsraad verzocht om een advies uit te brengen over het voorstel van de Onderwijscoöperatie voor herijking van de bekwaamheidseisen voor leraren in het primair en voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs.

Een startkwalificatie is van groot belang voor de zelfredzaamheid van jongeren. Door hogere eisen wordt het voor kwetsbare jongeren echter moeilijker om deze minimale basis te verwerven. Dit advies richt zich op de vraag hoe ook deze jongeren voorbereid kunnen worden op een zelfstandige en waardevolle positie op de arbeidsmarkt en in de samenleving. Voor jongeren die niet in staat zijn een startkwalificatie te halen, pleit de raad voor een extra uitstroomprofiel in de entreeopleiding waarin leren op de werkplek centraal staat. Daarnaast pleit hij voor meer flexibiliteit in het stelsel, zodat alternatieve routes naar het diploma mogelijk zijn.

In deze derde editie van de Stand van educatief Nederland geeft de raad een analyse van het Nederlandse onderwijs. Hoe staat het onderwijs er voor? Is het goed voorbereid op de toekomst? De raad constateert dat het Nederlands onderwijs het in internationale vergelijkingen goed doet. Maar hij signaleert daarnaast een aantal risico's. Om deze risico's te verkleinen formuleert de raad een drietal uitdagingen voor het onderwijsbeleid.

Onderwijsachterstanden zijn hardnekkig en vragen blijvend om aandacht. Veel allochtone leerlingen hebben ondanks een inhaalslag nog steeds behoorlijke leerachterstanden. Autochtone kinderen van laagopgeleide ouders hebben de afgelopen decennia hun achterstand nauwelijks ingelopen. De Onderwijsraad pleit daarom voor het handhaven van het huidige volume van achterstandsmiddelen. Voorts adviseert hij de verdeelsystematiek van de middelen te vereenvoudigen en scholen aan te sporen transparanter te zijn over hun beleid en besteding van het geld. Tegelijkertijd is het nodig te investeren in gericht onderzoek om meer inzicht te krijgen in de effectiviteit van verschillende maatregelen.

Op verzoek van het college van B&W van de gemeente Amsterdam heeft de Onderwijsraad advies uitgebracht over de huisvestingsaanvraag van de SIO (Stichting Islamitisch Onderwijs Amsterdam), in relatie tot de vrijheid van richting en de vrijheid van inrichting. De raad concludeert dat het college binnen het huidig wettelijk kader geen aanvullende voorwaarden kan stellen voordat hij een huisvestingsaanvraag toekent. Evenwel is de raad van oordeel dat het bestaande wettelijke kader aangepast zou moeten worden om voorafgaand aan bekostiging nadere voorwaarden te kunnen stellen aan de kwaliteit van de op te richten school.

De raad pleit in dit advies voor blijvende aandacht voor ondernemerschap in het onderwijs. Na beëindiging van het stimuleringsprogramma van de overheid in 2013 is het aan de instellingen om het onderwijs in ondernemerschap verder te ontwikkelen. Instellingen dienen daarvoor de ruimte te krijgen. Daarbij is waar nodig innovatieve samenwerking met het bedrijfsleven gewenst. De raad brengt dit advies uit op verzoek van de Tweede Kamer.

De verdeling van verantwoordelijkheden in het Nederlandse onderwijs luistert nauw. De overheid moet zich ervan vergewissen dat aanbieders van onderwijs zich bewegen binnen de kaders die de wet stelt. Kinderen en hun ouders, deelnemers en studenten moeten erop kunnen vertrouwen dat hun school of opleiding kwalitatief goed onderwijs biedt. De verantwoordelijkheid voor de afzonderlijke onderwijsinstellingen ligt echter bij de besturen. De raad concludeert dat de maatschappelijke legitimiteit van onderwijsbesturen door deregulering en autonomievergroting en een aantal spraakmakende incidenten onder druk is komen te staan. Hij benadrukt in dit advies dat de minister de publieke belangen van onderwijs alleen kan waarborgen als die belangen ook door onderwijsbesturen worden behartigd.

De leraar is essentieel voor de kwaliteit van ons onderwijs. Er worden dan ook regelmatig nieuwe (beleids)initiatieven ondernomen om de professionaliteit van leraren verder te versterken. Deze richten zich vooral op de ‘buitenkant’ van het beroep, namelijk de status en het respect van de beroepsgroep, en veel minder op de ‘binnenkant’ van het leraarschap: de houding en het handelen van individuele leraren in hun dagelijkse onderwijspraktijk. Dit lijkt een witte vlek in debat en onderwijsbeleid te zijn. De Onderwijsraad is daarom in gesprek gegaan met ruim 140 leraren en andere deskundigen om zo op zoek te gaan naar wat het tegenwoordig van individuele leraren vraagt om op een goede, professionele manier hun dagelijkse werk te doen; hun persoonlijke professionaliteit.

Vooral in dunbevolkte gebieden merken scholen, zowel in het basis- als in het voortgezet onderwijs, de gevolgen van dalende leerlingenaantallen. Dat zal de komende jaren alleen maar sterker worden. Klassen en scholen worden kleiner; dat is niet alleen duur, maar het zet ook de onderwijskwaliteit onder druk. Scholen sluiten of fuseren en dat kan ten koste gaan van de variëteit van het onderwijsaanbod. In dit advies doet de raad aanbevelingen om ook in krimpgebieden zorg te dragen voor sterke scholen en de pluriformiteit van het bestel.

Onderwijs staat of valt met goede leraren. De raad pleit in dit advies daarom voor een sterkere sturing op kwaliteit. Hij benadrukt het belang van een integrale aanpak zoals onder andere bepleit door de commissie-Rinnooy Kan. Bovendien adviseert de raad meer gebruik te maken van de mogelijkheden om (aankomende) leraren te selecteren, om de beroepsstandaard te verhogen, om professioneel schoolleiderschap te stimuleren en om in de regio samen te werken.

De Onderwijsraad adviseert de gemeente Geldrop over de vaststelling van het programma huisvestingen, in relatie tot de vrijheid van richting en de vrijheid van inrichting.

In de visie van de Onderwijsraad hebben álle leerlingen recht op onderwijs in een veilige omgeving waarin ze geaccepteerd en gerespecteerd worden. Een veilig schoolklimaat behoort tot de basiskwaliteit van iedere school. Alleen dan kunnen jongeren zich ontplooien tot zelfbewuste burgers. Het bevorderen van acceptatie van seksuele diversiteit maakt hier onderdeel van uit. De raad vindt aanpassing van de kerndoelen om voorlichting over seksualiteit en seksuele diversiteit verplicht te stellen niet de aangewezen weg. Het advies van de Onderwijsraad is 20 juni 2012 uitgebracht aan de minister. De regering heeft het advies op 28 september 2012 openbaar gemaakt.

De raad constateert dat de ontwikkeling en implementatie van burgerschapsonderwijs een complexe opgave voor scholen blijkt. Er zijn nog weinig bewezen effectieve methoden en instrumenten voorhanden en de wetgeving is onduidelijk. De raad doet drie aanbevelingen gericht op de verdere ontwikkeling van het burgerschapsonderwijs. In zijn visie vormt het leren functioneren in een democratische samenleving een gemeenschappelijke opdracht voor alle scholen.

Het is mogelijk een school voor voortgezet onderwijs te stichten die meerdere erkende richtingen heeft. Dat oordeelt de raad in zijn advies aan de minister over enkele bekostigingsaanvragen voor nieuw te stichten scholen.

De Onderwijsraad heeft een advies uitgebracht over het concept-wetsvoorstel Stichting en opheffing van scholen. Aanleiding voor de raad om hierover te adviseren is dat dit wetsvoorstel raakt aan de vrijheid van onderwijs.

Cultuureducatie hoort thuis in het hart van het onderwijs: daar wordt een fundament gelegd voor de culturele ontwikkeling van kinderen. Momenteel heeft het vakgebied een marginale plek in het curriculum van de school. Leraren missen inhoudelijke handvatten en voelen zich niet deskundig genoeg. De culturele sector, waar zij veelal een beroep op doen, is onoverzichtelijk en versnipperd. Het is belangrijk dat scholen zélf de regie gaan voeren over cultuureducatie en hun omgeving hierbij betrekken. De Raad voor Cultuur en de Onderwijsraad doen verschillende aanbevelingen om de kwaliteit van cultuureducatie te versterken.

Goed initieel onderwijs is de voornaamste manier om duurzame inzetbaarheid van burgers te garanderen. De praktijk laat echter zien dat een deel van de jongeren het onderwijs verlaat zonder startkwalificatie. Voor deze groep van laagopgeleiden heeft de overheid een belangrijke verantwoordelijkheid. Om de positie van laagopgeleide volwassenen op de arbeidsmarkt en in de samenleving te verstevigen, doet de raad vier aanbevelingen om hen te stimuleren tot postinitieel leren.

Het opleidingsaanbod moet zo goed mogelijk aansluiten op de vraag van deelnemers en van de (toekomstige) arbeidsmarkt. Tegelijkertijd moet het aanbod op een efficiënte manier worden georganiseerd. Er is sprake van een macrodoelmatig opleidingsaanbod als deze verschillende aspecten met elkaar in balans zijn. De Onderwijsraad doet in dit advies aanbevelingen voor verbetering van de macrodoelmatigheid van het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs.

Het kabinet wil een cultuur van opbrengstgericht werken bevorderen, om zodoende het beste uit leerlingen te halen. Het kabinet is voornemens hiervoor twee instrumenten in te zetten: het gebruik van een diagnostische tussentijdse toets voor Nederlands, Engels, Wiskunde/rekenen; en een verplichting tot het hebben en gebruiken van een leerlingvolgsysteem. De minister heeft de Onderwijsraad gevraagd te adviseren over een voorstel tot wijziging van enkele wetten die met de invoering van deze instrumenten samenhangen. De raad stelt in zijn advies dat een leerlingvolgsysteem en toetsen kunnen bijdragen aan hogere leerprestaties maar adviseert scholen vrij te laten in de keuze daarvan.

De provincie Friesland wordt eerstverantwoordelijke voor het bepalen van de kerndoelen voor het Fries. Daartoe heeft de Minister een wetsvoorstel ter advisering aan de Onderwijsraad voorgelegd.

Er moet ruimte komen voor het stichten van scholen op basis van pedagogische visies of relatief nieuwe levensbeschouwelijke overtuigingen. Het recht van leerlingen op goed onderwijs staat echter voorop. Een school die voldoende leerlingen weet te trekken en vooraf deugdelijk onderwijs garandeert, voorziet in een maatschappelijke behoefte en komt in aanmerking voor overheidsbekostiging. Om dit mogelijk te maken is een ruimere interpretatie nodig van artikel 23 van de Grondwet, dat de vrijheid van onderwijs regelt.

In 2011 presenteerde het kabinet in diverse actieplannen de ambitie om de onderwijskwaliteit te verhogen en leerprestaties te verbeteren. De Onderwijsraad heeft op al deze actieplannen afzonderlijk gereageerd. Het advies Geregelde ruimte beschouwt de diverse actieplannen op hoofdlijnen van beleid op de langere termijn. De raad ondersteunt de ambities van het kabinet om de kwaliteit van het onderwijs te versterken. Hij doet enkele aanbevelingen om een goede balans te houden tussen centrale normstelling en de noodzakelijke variëteit in het stelsel.

De arbeidsmarkt stelt steeds weer nieuwe en vaak ook zwaardere eisen aan de komende generaties. Het onderwijs moet hierop inspelen en jongeren de gelegenheid geven zich op de toekomst voor te bereiden. Aanwezig talent dient optimaal te worden benut. De raad brengt in deze verkenning maatschappelijke ontwikkelingen in kaart en de risico's op achterstand die daarmee samenhangen. Hieruit volgen enkele beleidsimplicaties.

Grootschalige onderwijsvernieuwingen hebben in het onderwijs vaak niet tot de verwachte resultaten geleid. Op verzoek van de Tweede Kamer brengt de Onderwijsraad een advies uit over de vraag hoe de bestaande onderwijspraktijk stapsgewijs kan worden verbeterd.

In dit advies staat de vraag centraal hoe de overheid, de onderwijsinstellingen en andere actoren in het onderwijs een evenwichtig taalbeleid kunnen voeren, waardoor enerzijds de ontwikkeling van kwalitatief hoogwaardige Engelstalige opleidingen wordt bevorderd en anderzijds de positie van het Nederlands als taal van cultuur en wetenschap gewaarborgd blijft. Het advies is geschreven op verzoek van de Eerste Kamer.

In dit advies reageert de Onderwijsraad op de strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek. De raad staat achter de ambitie van de agenda voor meer kwaliteit en differentiatie. Hij is echter van mening dat de innovatieve kracht van de samenleving door ons hoger onderwijs nog verder versterkt kan worden. Uitstekend hoger onderwijs is nodig voor economische groei en heeft een intrinsieke waarde zowel voor de deelnemers als voor de maatschappij. Vanuit deze visie formuleert de raad vier aanbevelingen.

De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wil de profielstructuur in havo en vwo vereenvoudigen door het aantal profielen te verminderen. Zij heeft de Onderwijsraad hierover om advies gevraagd. Leidt vermindering van het aantal profielen tot betere organiseerbaarheid, meer doelmatigheid en focus op de kern? Als randvoorwaarde stelt de minister dat zij denkt aan een verandering onder verder gelijkblijvende omstandigheden. De breedte van het onderwijsaanbod op een school moet overeind blijven; er wordt niet gedacht aan nieuwe vakken of vakinhoudelijke wijzigingen.

De Onderwijsraad adviseert het college van burgemeester en wethouders van Schoonhoven over een geschil tussen dit college en de commissie die is ingesteld als bevoegd gezag van de openbare scholengemeenschap voor voortgezet onderwijs het Schoonhovens College te Schoonhoven.

De Onderwijsraad reageert in dit advies op het wetsvoorstel tot wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000. Deze wijziging houdt verband met het onderbrengen van de basisbeurs voor masteropleidingen in het sociaal leenstelsel.

De Onderwijsraad ondersteunt in grote lijnen de kabinetsplannen voor het primair onderwijs, zoals die zijn neergelegd in het actieplan Basis voor presteren. Hij staat positief tegenover de in het actieplan voorgestelde maatregelen om opbrengstgericht te werken. Op enkele punten acht de raad verbetering van het actieplan mogelijk. Hij formuleert vier aanbevelingen.

De raad geeft in dit advies commentaar op de kabinetsplannen rondom toetsing in het primair onderwijs. De raad kan zich vinden in het verplichten van een eindtoets voor doorstroomrelevante vakken en van een leerlingvolgsysteem in het primair onderwijs. Hij geeft aan dat op enkele onderdelen het wetsvoorstel dat dit regelt, heroverweging verdient.

De raad adviseert over het concept-wetsvoorstel passend onderwijs. Dit concept-wetsvoorstel beoogt een herziening van het stelsel van speciale onderwijszorg.

In het Actieplan mbo Focus op vakmanschap 2011-2015 richt het kabinet zich op het verbeteren van de kwaliteit van het beroepsonderwijs, bijvoorbeeld door het vereenvoudigen van de kwalificatiestructuur. Het plan bevat echter ook maatregelen die de herkenbaarheid en aantrekkelijkheid van het beroepsonderwijs kunnen verminderen, waarschuwt de Onderwijsraad. De raad spreekt zijn zorg uit over het inperken van de onderwijstijd die beschikbaar is voor stages. Ook vraagt hij nadrukkelijk de directe koppeling van een opleiding aan de specifieke beroepspraktijk niet uit het oog te verliezen.

Hoe kan het opleidingenstelsel leraren adequaat toerusten voor het (voorbereidend) middelbaar beroepsonderwijs?Hierbij wordt zowel gekeken naar de kwaliteit van de lerarenopleidingen als naar de aantrekkelijkheid ervan. De Onderwijsraad pleit er in dit advies voor om de bestaande opleidingen voor leraren vmbo en mbo aan te passen. Dit is nodig omdat ze onvoldoende rekening houden met de kenmerken van die onderwijstypen. Leraren in het vmbo moeten kennis hebben van hun vak en van het beroepenveld, maar ook beschikken over specifieke pedagogische en didactische competenties. Leraren in het mbo moeten vooral beroepsgerichte en vakinhoudelijke competenties goed ontwikkeld hebben. Zij moeten bovendien betere voorbereid zijn op het functioneren in competentiegericht onderwijs en op het werken met kwalificatiedossiers.

Besteden scholen en leraren tegenwoordig nog wel aandacht aan vorming van leerlingen? Deze vraag was voor de Eerste Kamer aanleiding om advies te vragen van de Onderwijsraad. De vraag van de Eerste Kamer is begrijpelijk. Aandacht voor vorming lijkt grotendeels te zijn verdwenen, niet alleen uit het onderwijs maar uit de samenleving als geheel. Maatschappelijke instituties die vroeger een belangrijke vormende rol vervulden, zoals gezin, kerk en school, hebben sterk aan betekenis ingeboet.

De Onderwijsraad stelt voor excellente leraren op school te laten fungeren als rolmodel. Als excellente leraren de ruimte krijgen hun kwaliteiten te ontwikkelen en die van collega’s te bevorderen, verbetert de onderwijskwaliteit en daarmee verbeteren de prestaties van leerlingen. De raad adviseert daarom elke school zijn 5% beste leraren aan te wijzen en hen tijd en budget te geven voor onderwijs-ontwikkeling.

In dit advies reageert de Onderwijsraad op de aankondiging door de minister van Onderwijs van een Actieplan Beter Presteren voor het voortgezet onderwijs. De raad stelt dat er ruimte is voor het verhogen van het kennisniveau van alle leerlingen in het voortgezet onderwijs. Om deze ruimte te benutten is inzet op kwaliteit gekoppeld aan hoge eisen nodig. De raad formuleert vier aanbevelingen om te komen tot een kwaliteitsverhoging van het onderwijs.

In discussies over het onderwijs ligt een te grote nadruk op de minimum(uren)norm en wordt onvoldoende naar voren gebracht dat leerlingen en studenten regelmatig meer tijd aan onderwijs besteden. De raad stelt een ambitieuzere insteek voor en wil extra aanbod van onderwijs en het extra gebruik hiervan stimuleren. Dit sluit aan bij de ambitie van Nederland om in de top vijf van kenniseconomieën te komen, en bij het daarmee samenhangende belang van bredere talentontwikkeling.

In dit advies betoogt de raad dat leden van plaatselijke, regionale en landelijke maatschappelijke voorhoedes meer dan nu hun betrokkenheid kunnen tonen bij het onderwijs. Het onderwijs kan deze steun goed gebruiken.

Dit advies aan de Tweede Kamer vormt een vervolg op het advies Verzelfstandiging in het onderwijs I. Het gaat na hoe grote schoolbesturen een passend model van interne organisatie realiseren. Er worden verschillende modellen gebruikt en er is veel mogelijk. In algemene zin vindt de raad dat het debat over de 'menselijke maat' scherper kan worden gevoerd; hij geeft daarvoor in dit advies een aantal handreikingen.

De raad adviseert over het wetsvoorstel in verband met de kwaliteit van het speciaal en voortgezet onderwijs. De raad stelt in de eerste plaats dat eerst de principiële vraag beantwoord zou moeten worden of er een wettelijk onderscheid moet zijn tussen regulier en speciaal onderwijs. Los daarvan stelt de raad op enkele punten van het wetsvoorstel een aanscherping voor.

Dit advies geeft antwoord op de vraag of het boeddhisme te beschouwen is als richting zoals bedoeld in de onderwijswetten. De concrete aanleiding vormt het voornemen van de gemeente Amsterdam om een bijzondere basisschool op boeddhistische grondslag op het gemeenschappelijk plan van scholen te plaatsen.

De centrale overweging in dit advies is dat leerlingen, studenten, vervolgopleidingen en potentiële werkgevers vertrouwen moeten kunnen stellen in de examinering in het Nederlandse onderwijs. De waarde van de behaalde diploma's staat of valt hiermee. De raad geeft in dit advies een aantal oplossingsrichtingen die dit vertrouwen kunnen versterken.

De Onderwijsraad adviseert naar aanleiding van een initiatiefwetsvoorstel over aanscherping van inspectietoezicht op nieuw bekostigde scholen. De conclusie van de raad is dat de huidige wetgeving voldoende ruimte biedt voor deze aanscherping. Daarnaast maakt de raad kanttekeningen bij een aantal amendementen op dit wetsvoorstel.

De Onderwijsraad brengt advies uit over instelling van een diplomaregister. De raad staat positief tegenover een diplomaregister zoals voorgesteld door de minister.

De Onderwijsraad adviseert naar aanleiding van een initiatiefwetsvoorstel over toelatingsrecht zoals dat door een aantal Kamerleden is ingediend. De algemene conclusie is dat het wetsvoorstel voor het primair en voortgezet onderwijs weinig wijziging brengt in de bestaande verhoudingen en dat vanwege wetstechnische onduidelijkheden en mogelijke uitvoeringskwesties het initiatiefwetsvoorstel te heroverwegen is.

Uitbreiding van het basisonderwijs met een pedagogisch aanbod voor alle driejarigen, gekoppeld aan een herziening van de kleuterperiode. Dat stelt de Onderwijsraad voor, om zo de voor- en vroegschoolse ontwikkeling van alle jonge kinderen te stimuleren.

In dit advies gaat de raad na hoe het beste kan worden ingegaan op initiatieven van ouders die een bepaald onderwijsaanbod willen realiseren, dat (nog) niet bestaat binnen het schoolbestuur waaronder de school van hun kinderen valt. De raad bepleit een zorgvuldige procedure, waarbij pas in laatste instantie externe verzelfstandiging (afsplitsing) aan de orde kan komen.

Geen verplicht uitstel van selectie voor iedereen, maar wel verbeteringen in het huidige stelsel om bestaande zwaktes tegen te gaan. Dat is het oordeel van de Onderwijsraad naar aanleiding van de vraag of het Nederlandse onderwijs te vroeg selecteert (namelijk op 12-jarige leeftijd wanneer de keuze voor het voortgezet onderwijs wordt gemaakt). Er is zeker een aantal zwakke punten te benoemen, maar volgens de raad kan niet worden aangetoond dat deze alleen door uitstel van selectie zouden worden opgelost. Wel is het nodig om meer doorstroomvoorzieningen te creeëren en kritisch te kijken naar initiatieven van scholen die vroege selectie bevorderen, zoals het inrichten van gymnasiumbrugklassen.

Dit advies gaat over de positie en betrokkenheid van ouders in het onderwijs. De raad onderscheidt drie posities van ouders: als individueel rechthebbende, als partner van de school en als lid van een ouder-ouderverband. De aanbevelingen van de raad richten zich op een koerswijziging van het landelijk beleid: verdere uitbouw van de positie als rechthebbende zal niet veel extra opleveren, beter is te koersen op een verdere uitbouw van de twee andere posities.

De Onderwijsraad heeft vandaag zijn advies De school en leerlingen met gedragsproblemen gepubliceerd. In het advies staan de volgende vragen centraal: Hoe kan het onderwijs aan leerlingen met gedragsproblemen verbeterd worden? Welke rol heeft de overheid hierin?

Ontwikkeling en ondersteuning van onderwijs zijn de laatste decennia in het teken komen te staan van vraagsturing. In dit advies aan de Tweede Kamer geeft de raad een aantal aanbevelingen die moeten bijdragen aan een evenwicht tussen de diverse aansturingen. De raad onderkent drie vormen van aansturing: door het onderwijsveld, door de markt en door de overheid. Deze drie vormen vullen elkaar aan.